Poznaj różnice między silikonami addycyjnymi a kondensacyjnymi. Sprawdź, który materiał wyciskowy wybrać w protetyce i implantologii.

A-silikony vs C-silikony

Wyciski protetyczne stanowią jeden z kluczowych etapów w procesie rekonstrukcji protetycznej i implantoprotetycznej. Od precyzji użytego materiału zależy nie tylko pasywność uzupełnienia, ale również ostateczna trwałość i komfort pacjenta. Wśród nowoczesnych mas wyciskowych dominują elastomery silikonowe, które dzielą się na dwie główne grupy: silikony kondensacyjne oraz silikony addycyjne. Choć dla wielu lekarzy różnice te mogą wydawać się kosmetyczne, to w rzeczywistości mają one istotny wpływ na dokładność, stabilność wymiarową oraz bezpieczeństwo kliniczne.

W artykule przedstawiamy szczegółowe porównanie obu typów silikonów, bazując na dowodach naukowych oraz wieloletnich obserwacjach klinicznych.

Spis treści

1. Podstawowe różnice chemiczne
   1. Mechanizm wiązania i produkty uboczne
   2. Stabilność wymiarowa i skurcz

2. Dokładność odwzorowania i czas pracy
   2. Precyzja detali marginalnych i anatomicznych
   3. Czas pracy, czas wiązania i kontrola proceduralna

3. Hydrofobowość a jakość kliniczna wycisku
   3. Właściwości powierzchniowe a kontakt z wilgocią
   4. Kliniczne znaczenie hydrofilowości

4. Właściwości mechaniczne i odporność na deformacje
   4. Odporność na rozdzieranie i elastyczność materiału
   5. Odkształcenia po usunięciu z jamy ustnej

5. Zastosowanie silikonów addycyjnych i kondensacyjnych
6. Konsystencje silikonowych mas wyciskowych i techniki aplikacji
   5. konsystencje mas silikonowych
   6. Techniki aplikacji

7. Najczęstsze błędy i problemy kliniczne
   7. Inhibicja polimeryzacji silikonu addycyjnego
   8. Pęcherze powietrzne i niedowyciski
   9. Zbyt wczesne usunięcie wycisku

8. Podsumowanie różnic

1. Podstawowe różnice chemiczne

Mechanizm wiązania i produkty uboczne

Największą różnicą między silikonami kondensacyjnymi a addycyjnymi jest rodzaj reakcji chemicznej, która prowadzi do ich utwardzenia. Silikony kondensacyjne wiążą się w wyniku reakcji kondensacji, podczas której jako produkt uboczny powstaje alkohol etylowy. Obecność tego lotnego związku powoduje powolne, ale nieuniknione zmiany objętościowe materiału, nawet po związaniu – co wpływa na dokładność przeniesienia szczegółów wycisku.

Z kolei silikony addycyjne (znane również jako PVS – polivinylosiloksany) utwardzają się poprzez reakcję addycji, bez wydzielania produktów ubocznych. Dzięki temu są to materiały chemicznie czyste, których stabilność po utwardzeniu jest znacznie wyższa niż w przypadku ich kondensacyjnych odpowiedników. Niemniej jednak niektóre addycyjne masy mogą wydzielać śladowe ilości wodoru (H₂), jeśli zawierają niewywiązane grupy hydrożylowe. W nowoczesnych produktach problem ten jest eliminowany poprzez dodatek tzw. absorberów wodoru (np. związków platyny lub palladu).

Stabilność wymiarowa i skurcz

Skurcz polimeryzacyjny to jeden z najważniejszych parametrów wycisków z mas silikonowych, mający bezpośredni wpływ na dokładność modeli roboczych i pasowanie uzupełnień protetycznych. Silikony kondensacyjne cechują się wyraźnie większym skurczem – nawet do 0,5–1,0% w ciągu 24 godzin, co w praktyce klinicznej wymusza natychmiastowe odlewanie modelu, najlepiej w ciągu 30–60 minut po zdjęciu wycisku z jamy ustnej. Dłuższe przetrzymywanie prowadzi do deformacji wskutek odparowania alkoholu.

Silikony addycyjne wykazują minimalny skurcz polimeryzacyjny, zazwyczaj poniżej 0,2% w ciągu pierwszych kilku dni. Dzięki temu modele mogą być odlewane nawet po 24–72 godzinach, co znacznie ułatwia logistykę w pracowni protetycznej. Wysoka stabilność wymiarowa sprawia, że są one materiałem z wyboru w pracach wymagających precyzji – takich jak korony pełnoceramiczne, mosty adhezyjne czy prace na implantach.

2. Dokładność odwzorowania i czas pracy

Precyzja detali marginalnych i anatomicznych

Dokładność odwzorowania to czynnik, który decyduje o końcowym sukcesie w wykonaniu odbudów protetycznych o wysokim stopniu precyzji – zwłaszcza w przypadku koron i mostów, uzupełnień opartych na filarach zębowych i implantach, a także w rejestracji linii preparacji.

Silikony addycyjne wykazują zdecydowanie lepszą zdolność do odwzorowania szczegółów linii preparacji (nawet do 20μm), zarówno w przypadkach zlokalizowanych nad- jak i poddziąsłowo, jak również w sytuacjach wymagających precyzyjnej rejestracji cienkich brzegów preparacji – np. w technice chamfer, shoulder lub feather edge. Dzięki bardzo niskiej lepkości w wersji „light body” i silnej tiksotropii, masa precyzyjnie przylega do tkanek, umożliwiając wierne odwzorowanie nawet wąskich przestrzeni i bruzd bez ryzyka wypływania poza pole zabiegowe.

Silikony kondensacyjne, choć tańsze i łatwiejsze w aplikacji, nie dorównują addycyjnym pod względem rozdzielczości detali – ich granica reprodukcji mieści się najczęściej w przedziale 50–70 μm.

Czas pracy, czas wiązania i kontrola proceduralna

Zarówno czas pracy (czas od rozpoczęcia mieszania do aplikacji do jamy ustnej), jak i czas wiązania (czas od aplikacji do uzyskania pełnego utwardzenia), mają bezpośredni wpływ na sukces kliniczny i komfort operatora. W przypadku silikonów kondensacyjnych, czasy te są mniej przewidywalne, ponieważ zależą od ilości katalizatora dodawanego manualnie do pasty bazowej. W praktyce może to prowadzić do różnic w reologii masy, co utrudnia standaryzację procedury i zwiększa ryzyko błędów.

W silikonach addycyjnych, szczególnie w systemach automatycznego dozowania (automix, cartridge), czasy te są ściśle kontrolowane i powtarzalne, a wersje „fast set” i „regular set” pozwalają dobrać materiał do konkretnego typu zabiegu i liczby zębów objętych wyciskiem. Standardowy czas pracy addycyjnych mas wynosi około 2–3 minuty, a czas wiązania mieści się w granicach 4–6 minut, w zależności od temperatury i wilgotności otoczenia.

3. Hydrofobowość a jakość kliniczna wycisku

Właściwości powierzchniowe a kontakt z wilgocią

Środowisko jamy ustnej nie jest obojętne dla mas wyciskowych. Obecność śliny, krwi i płynu dziąsłowego sprawia, że zdolność materiału do współpracy z wilgotnym polem operacyjnym staje się trudniejsza.

Silikony kondensacyjne są materiałami wyraźnie hydrofobowymi – mają tendencję do „uciekania” z wilgotnych powierzchni, co może prowadzić do powstawania mikropęcherzyków, niedowycisków oraz nieciągłości w odwzorowaniu linii brzeżnej. Nawet przy stosowaniu retrakcji dziąsłowej i osuszaniu pola, zachowanie tych mas w obecności mikrowilgoci pozostaje nieprzewidywalne.

Z kolei silikony addycyjne w nowoczesnych formulacjach są coraz częściej chemicznie modyfikowane do form hydrofilowych. Producenci wprowadzają do ich struktury surfaktanty powierzchniowe, które obniżają napięcie międzyfazowe i pozwalają masie wyciskowej skutecznie zwilżać tkanki. Dzięki temu addycyjne masy PVS są w stanie dokładnie odwzorować szczegóły nawet w trudnych klinicznie warunkach, takich jak:

• kieszonki dziąsłowe w trakcie retrakcji,
• okolice subgingiwalne,
• wilgotne przestrzenie międzyzębowe.

Co istotne, hydrofilowe silikony addycyjne zachowują te właściwości zarówno w fazie przed związaniem, jak i po utwardzeniu, co ma znaczenie w dalszym etapie – odlewaniu modelu z gipsu klasy IV.

Kliniczne znaczenie hydrofilowości

W warunkach idealnych – dobrze odizolowane pole, brak płynów ustrojowych – różnice pomiędzy silikonami kondensacyjnymi a addycyjnymi mogą nie być tak widoczne. Jednak takie przypadki praktycznie nie występują. 

W protetyce implantologicznej, w pracach pełnołukowych, w przypadku koron zlokalizowanych poddziąsłowo – hydrofilowość staje się warunkiem skutecznego przeniesienia klinicznego obrazu do modelu laboratoryjnego. W takich przypadkach zastosowanie silikonu kondensacyjnego niesie za sobą ryzyko niedokładności.

4. Właściwości mechaniczne i odporność na deformacje

Odporność na rozdzieranie i elastyczność materiału

W praktyce klinicznej masy wyciskowe są poddawane licznym naprężeniom: zarówno przy wprowadzaniu do jamy ustnej, jak i – co ważniejsze – podczas usuwania wycisku przez kontakt z podcieniami zębów lub tkanek miękkich. Dlatego tak istotne są właściwości mechaniczne, takie jak moduł sprężystości, wydłużenie przy zerwaniu oraz odporność na rozdzieranie.

Silikony kondensacyjne mają umiarkowaną elastyczność i przeciętną odporność na rozerwanie. Ich sprężystość pozwala na stosunkowo bezpieczne usunięcie wycisku z jamy ustnej w przypadku niewielkich podcieni. Jednak przy głębszych lub bardziej stromy profilach anatomicznych może dochodzić do:

• pękania wycisku w rejonie cienkich brzegów,
• odrywania fragmentów materiału w strefach interproksymalnych,
• nieodwracalnych deformacji, których nie widać gołym okiem, ale wpływają na niedopasowanie pracy protetycznej.

Silikony addycyjne, szczególnie w wersjach „heavy body” i „putty”, charakteryzują się wyższą odpornością mechaniczną, zwłaszcza na rozdzieranie w rejonie brodawek międzyzębowych i przy liniach preparacji. Jednocześnie w wersjach „light body” pozostają wystarczająco elastyczne, by szczelnie wypełniać najwęższe przestrzenie bez ryzyka naprężeń wewnętrznych. Warto podkreślić, że addycyjne PVS cechują się pamięcią elastyczną, co oznacza, że po odkształceniu powracają do pierwotnego kształtu – o ile nie przekroczono granicy sprężystości.

Odkształcenia po usunięciu z jamy ustnej

Kolejnym czynnikiem wpływającym na jakość mas wyciskowych jest odkształcenie trwałe po usunięciu z jamy ustnej, czyli zdolność materiału do powrotu do pierwotnego kształtu bez utraty dokładności.

Według danych normy ISO 4823:

• Silikony kondensacyjne mogą wykazywać odkształcenie trwałe na poziomie 2–3%, co bywa akceptowalne w mniej precyzyjnych pracach, ale nie w rekonstrukcjach o wysokiej precyzji.
• Silikony addycyjne mają odkształcenie trwałe poniżej 0,5–1%, co pozwala zachować dokładność nawet po przejściu przez anatomiczne podcienie.

Dlatego w przypadku wycisków pod prace implantoprotetyczne, mosty wielopunktowe, czy korony teleskopowe, to właśnie addycyjne elastomery powinny być preferowanym materiałem wyciskowym.

5. Zastosowanie silikonów addycyjnych i kondensacyjnych

Silikony addycyjne (PVS, A-silikony) – rekomendowane zastosowania:

• Wyciski pod korony i mosty (szczególnie pełnoceramiczne i z poddziąsłową linią preparacji)
• Wyciski w protetyce implantologicznej – prace na łącznikach indywidualnych, mosty na implantach
• Wyciski czynnościowe przy użyciu techniki dwuwarstwowej (putty-wash, heavy-light)
• Wyciski pod licówki porcelanowe, inlaye i onlaye
• Transfery wyciskowe otwarte i zamknięte w implantologii
• Rejestracja pozycji szczęki w protetyce cyfrowej (skanery optyczne z użyciem modelu wyciskowego)
• Prace wykonywane w systemie CAD/CAM, gdzie wymagana jest wysoka stabilność wymiarowa

Silikony kondensacyjne (C-silikony) – rekomendowane zastosowania:

• Wyciski pod tymczasowe korony i mosty
• Wyciski wstępne (orientacyjne), np. do planowania łyżek indywidualnych
• Wyciski w protetyce ruchomej – np. do protez częściowych w sytuacjach bez podcieni
• Rejestracja zwarcia lub łuków twarzowych, gdzie nie wymagana jest maksymalna dokładność
• Prace tymczasowe wykonywane w warunkach polowych lub gabinetach mobilnych
• Krótkoterminowe procedury, gdzie model odlewany jest bezpośrednio po pobraniu wycisku

6. Konsystencje silikonowych mas wyciskowych i techniki aplikacji

konsystencje mas silikonowych

Zarówno silikony addycyjne, jak i kondensacyjne dostępne są w kilku formach konsystencji, co umożliwia dostosowanie materiału do techniki wyciskowej i preferencji klinicysty:

• Putty (bardzo ciężka konsystencja) – stosowana jako warstwa bazowa w technice dwuwarstwowej, np. Variotime Dynamix Putty
• Heavy body – do łyżek indywidualnych i transferów implantologicznych, np. Variotime Dynamix Heavy tray
• Medium body – używana w technikach jednowarstwowych, np. Variotime Medium Flow
• Light body (płynna) – aplikowana strzykawką bezpośrednio na zęby/preparację, np. Variotime Light Flow
• Super light / Extra light body – do bardzo cienkich przestrzeni, np. w licówkach lub mostach adhezyjnych

Wersje automatyczne (cartridge) dostępne są dla większości silikonów addycyjnych, co znacznie ułatwia pracę w gabinecie i skraca czas przygotowania. 

Techniki aplikacji

Technika jednowarstwowa (monofazowa):

• Użycie jednej konsystencji (najczęściej medium body) do strzykawki i łyżki
• Zalecana w sytuacjach bez podcieni, przy dobrze przygotowanych zębach
• Szybka, ale mniej precyzyjna – nie pozwala na kontrolę wypełnienia w krytycznych punktach

Technika dwuwarstwowa jednoczasowa (putty-wash):

• Warstwa bazowa (putty/heavy) umieszczona w łyżce
• Warstwa precyzyjna (light) aplikowana strzykawką wokół preparacji
• Najczęściej stosowana technika w stomatologii zachowawczej i protetyce stałej
• Zapewnia doskonałą adaptację i odwzorowanie detali

Technika dwuwarstwowa dwuetapowa:

• Najpierw pobierany jest wycisk bazowy (np. putty z folią separacyjną)
• Po związaniu usuwana jest folia i nanoszona warstwa light body
• Wycisk rejestrowany ponownie z użyciem tej samej łyżki
• Daje dobrą kontrolę grubości materiału precyzyjnego, ale wymaga doświadczenia

Techniki specjalistyczne:

• Technika otwartej łyżki w implantologii (heavy body + śruby transferowe)
• Technika zamkniętej łyżki – precyzyjniejsza w odcinkach bocznych
• Technika „triple tray” – jednoczesny wycisk górnego, dolnego łuku i rejestracja zwarcia, zalecana tylko dla silikonów o niskim skurczu i wysokiej sprężystości (czyli addycyjnych)

7. Najczęstsze błędy i problemy kliniczne

Inhibicja polimeryzacji silikonu addycyjnego

Jednym z najbardziej podstępnych błędów przy stosowaniu silikonów addycyjnych (PVS) jest zaburzenie procesu wiązania, czyli tzw. inhibicja polimeryzacji. Najczęstszą przyczyną tego zjawiska jest kontakt z substancjami zawierającymi siarkę, np.:

• rękawiczki lateksowe, które zawierają związki siarki jako stabilizatory,
• preparaty retrakcyjne na bazie siarczanów żelaza lub glinu,
• niektóre pasty ściągające i środki hemostatyczne.

Objawia się to kleistą, nieutwardzoną powierzchnią w okolicach kontaktu z czynnikiem inhibującym. Efektem końcowym jest niedokładny wycisk, a w konsekwencji – źle dopasowane uzupełnienie protetyczne.

Rozwiązanie: stosowanie rękawic winylowych lub nitrylowych, dokładne przemycie pola preparacji i unikanie kontaktu z aktywnymi związkami siarki przed pobraniem wycisku.

Pęcherze powietrzne i niedowyciski

Niewłaściwa technika aplikacji – np. zbyt szybkie osadzenie łyżki, brak strzykawkowania wzdłuż całej linii preparacji, czy nieprawidłowe ułożenie dziąsła po retrakcji – prowadzi do:

• powstawania pęcherzy powietrznych (blow holes),
• braku odwzorowania istotnych detali, zwłaszcza w strefach poddziąsłowych.

Najczęściej obserwuje się to przy stosowaniu silikonów kondensacyjnych o wyższej lepkości lub przy niedostatecznym osuszeniu pola zabiegowego.

Rozwiązanie: technika dwuwarstwowa z aktywnym prowadzeniem materiału strzykawką, dobranie odpowiedniej lepkości (light body w rejonach krytycznych), pełna kontrola wilgotności.

Zbyt wczesne usunięcie wycisku

Zarówno silikony addycyjne, jak i kondensacyjne wymagają pełnego czasu wiązania podanego przez producenta. Próba przyspieszenia usunięcia wycisku może skutkować:

• niepełnym związaniem warstwy przylegającej do zębów,
• powstaniem naprężeń sprężystych i trwałych deformacji, które będą niewidoczne na pierwszy rzut oka, ale istotne klinicznie.

Rozwiązanie: trzymanie się zalecanego czasu wiązania z uwzględnieniem temperatury otoczenia (niższa temperatura = dłuższy czas).

8. Podsumowanie różnic

Źródła: